Επιδημιολογία Αποκαλυφθείσα

Του Μάικλ Φιτζπάτρικ

(Δημοσιεύτηκε στις 13.3.2001 στο Spiked-Online Ο Μάικλ Φιτζπάτρικ είναι και συγγραφέας του εξαιρετικά ενδιαφέροντος The Tyranny of Health: Doctors and the Regulation of Lifestyle, [Routledge, 2000])


Συσχετισμός και αιτιακή σχέση. Ποία η διαφορά; Ποιος νοιάζεται; Εδώ, στην πατρίδα του Αριστοτέλη και της λογικής του (τρομάρα μας!) δεν μπορούμε να ξεχωρίσουμε τα αυγά από τα πασχάλια, εκεί θα κολλήσουμε τώρα; Ωστόσο, κάποιοι μπορεί να ενδιαφέρονται. Το παρακάτω αρθράκι από το spiked-online μπορεί να είναι λίγο παλιό, αλλά δεν παύει να είναι επίκαιρο. Θυμηθείτε: το ξεστράβωμα δεν έβλαψε ποτέ κανέναν.

Οι υπογραμμίσεις στο κείμενο είναι δικές μου.

Θ.Β


Post hoc, ergo propter hoc

Μετά τούτου, συνεπώς ένεκα τούτου

Οι τηλεθατές της αμερικανικής τηλεοπτικής σειράς Δυτική Πτέρυγα θα θυμούνται τον πρόεδρο Μπάρτλετ (Μάρτιν Σην) να εξηγεί το λατινικό αυτό ρητό στο προσωπικό του Λευκού Οίκου. «Μετά τούτου, συνεπώς ένεκα τούτου». Το ρητό γελοιοποιεί την τάση να συγχέεται η σειρά με τη συνέπεια, ο συσχετισμός με την αιτιακή σχέση. Πρόκειται για σφάλμα κοινό τόσο στην αρχαία Ρώμη όσο και στη σύγχρονη Ουάσινγκτον ή το Λονδίνο.

Η σύγχυση αυτή υπάρχει στη ρίζα πολλών σύγχρονων «υγιεινολογικών πανικών» όπως εκείνοι που προέρχονται από το φόβο για την αρτηριακή θρόμβωση (DVT) στους επιβάτες των αεροπλάνων, η υποτιθέμενη σχέση μεταξύ του τριπλού εμβολίου (ιλαρά, μαγουλάδες, κοκύτης) και του αυτισμού και το υποτιθέμενο ρίσκο παιδικής λευχαιμίας από τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία (EMF) που δημιουργούνται από καλώδια ηλεκτρικού ρεύματος τα οποία περνούν πάνω από σπίτια. Και οι τρεις πανικοί έχουν αποτελέσει θέμα έντονης διαμάχης τους πρόσφατους μήνες και έχουν δημιουργήσει ευρύτατη ανησυχία στο κοινό.

Η επιστήμη της επιδημιολογίας προέκυψε εν μέρει μέσω της αναγνώρισης των σχέσεων μεταξύ περιβαλλοντικών παραγόντων και της ανάπτυξης των νόσων. Η πιο φημισμένη ιστορική στιγμή της ήταν η σχέση που πρόσεξε ο Τζων Σνόου το 1854 μεταξύ ασθενών που είχαν προσβληθεί από χολέρα και της αντλίας από την οποία έπαιρναν νερό στην Οδό Μπρόαντ, στο Σόχο του Λονδίνου. Μια άλλη φημισμένη ανακάλυψη έγινε έναν αιώνα αργότερα όταν ο Ώστιν Μπράντφορντ Χιλλ και ο Ρίτσαρντ Ντολλ παρατήρησαν τη σχέση μεταξύ καπνίσματος και καρκίνου του πνεύμονος.

Η επακόλουθη αναγνώριση πολυάριθμων συσχετισμών μεταξύ παραγόντων ρίσκου και παθήσεων –κάπου 247 σχετικά με στεφανιαία καρδιακά νοσήματα μόνο, σύμφωνα με μια μελέτη- οδήγησε σε προσπάθειες να διαλευκανθεί η διάκριση μεταξύ συσχετισμού (association) και αιτιακής σχέσης (causation).

Στη δεκαετία του 1960, ο ίδιος ο Μπράντφορντ Χιλλ πρότεινε μια ομάδα κριτηρίων με τα οποία οι επιδημιολόγοι θα έκριναν εάν ένας συσχετισμός είχε πιθανότητες να είναι και αιτιακή σχέση (1).

Το γεγονός πως ο συσχετισμός μεταξύ καπνίσματος τσιγάρου και καρκίνου του πνεύμονα πληροί όλα αυτά τα κριτήρια αποτελεί ισχυρή ένδειξη πως όντως το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο.

-Ο συσχετισμός είναι ισχυρός: το ρίσκο ενός καπνιστή να πεθάνει από καρκίνο του πνεύμονα είναι 25 φορές μεγαλύτερος από εκείνον ενός μη καπνιστή.

-Ο συσχετισμός είναι κλιμακωτός: όσο περισσότερο καπνίζεις, τόσο περισσότερο διατρέχεις ρίσκο καρκίνου.

-Ο συσχετισμός είναι ανεξάρτητος από μεταβλητές που προκαλούν προβλήματα, όπως κοινωνική τάξη, φυλή, επάγγελμα.

-Ο συσχετισμός είναι συνεχής: έχει παρατηρηθεί σε διαφορετικούς τύπους μελετών, σε διαφορετικές μελέτες πληθυσμών.

-Ο συσχετισμός είναι αντιστρεπτός: αν σταματήσεις να καπνίζεις, το ρίσκο του καρκίνου μειώνεται.

-Ο συσχετισμός είναι εύλογος: ο καπνός του τσιγάρου είναι γνωστό ότι περιέχει καρκινογόνες ουσίες.

«Εδώ λοιπόν, έχουμε τις διαφορετικές απόψεις τις οποίες πρέπει να μελετήσουμε όλες προτού αρχίσουμε να φωνάζουμε ‘αιτιακή σχέση’», επέμεινε ο Μπράντφορντ Χιλλ. Όπως σχολιάζει ο Τζέημς ΛεΦανού: «την επόμενη δεκαετία, οι επιφυλακτικές και λογικές απόψεις του Μπράντφορντ Χιλλ αγνοήθηκαν καθώς οι επιδημιολόγοι ισχυρίστηκαν ότι ανακάλυψαν πως, ουσιαστικά, η πλευρά της ζωής των ανθρώπων εμπλεκόταν με τη μία ή την άλλη ασθένεια, γεγονός που δημιούργησε άγχος και σύγχυση στο κοινό» (2).

Θα μπορούσε να προσθέσει ότι στις επόμενες δεκαετίες αυτή η διαδικασία, με τη βοήθεια των πολιτικών, των δικηγόρων και των ΜΜΕ, γιγαντώθηκε τόσο που έγινε κύρια επιρροή στην κοινωνική ζωή, η οποία αποτελεί πλέον έρμαιο του ενός ή του άλλου υγιεινολογικού πανικού .

Τώρα, ιδού και μια ενδιαφέρουσα άσκηση. Εάν πάρετε τους τρεις τελευταίους υγιεινολογικούς πανικούς που αναφέραμε προηγουμένως (τριπλούν/αυτισμός, αεροπορικό ταξίδι/DVT, EMF/λευχαιμία) και τους εφαρμόσετε τα κριτήρια του Μπράντφορντ Χιλλ θα βρείτε ότι, σε κάθε μία περίπτωση, οι παρατηρηθέντες συσχετισμοί δεν πληρούν κανένα από τα κριτήρια βάσει των οποίων κρίνεται εάν υπάρχει αιτιακή σχέση.

Είναι μάλλον λυπηρό να βλέπουμε τον Ρίτσαρντ Ντολλ, που είναι σήμερα ο «παππούς» της βρετανικής επιδημιολογίας, να υποστηρίζει τους τελευταίους ισχυρισμούς για το συσχετισμό μεταξύ EMF και λευχαιμίας, ο οποίος δεν πληροί με κανένα τρόπο τα κριτήρια που είχε θέσει ο πρώην δάσκαλός του.

Είναι ακόμα λυπηρότερο ότι, μισό αιώνα μετά την αποκάλυψη ότι το κάπνισμα προκαλεί καρκίνο του πνεύμονα, ελάχιστοι άλλοι περιβαλλοντικοί παράγοντες έχει αποδειχθεί τελεσίδικα ότι προκαλούν καρκίνο και άλλες σοβαρές ασθένειες. Για το λόγο αυτό, η αναζήτηση στρατηγικών πρόληψης έχει κάνει τους γιατρούς –οι οποίοι υποστηρίζονται όλο και περισσότερο από τους πολιτικούς- να εστιαστούν σε παράγοντες ρίσκου για τους οποίους τα στοιχεία δείχνουν ότι απέχουν πολύ από το να αποτελούν αιτιακούς παράγοντες ασθενειών.

Τα αποτελέσματα είναι τα εξής: συνεχιζόμενη διαμάχη για το κύρος των παραγόντων ρίσκου και της επάρκειας της πρόληψης και εντεινόμενη λαϊκή ανησυχία για τις ποικίλες πτυχές της καθημερινής ζωής, από τη δίαιτα μέχρι την ηλιοθεραπεία, από τον εμβολιασμό μέχρι το ταξίδι με το αεροπλάνο.

Δεδομένης της ζημιάς που έχει γίνει στη δημόσια υγεία, με την ευρύτερη έννοια, εξαιτίας της επιδημιολογικής προπαγάνδας η οποία συγχέοντας το συσχετισμό με την αιτιακή σχέση καταντά να μην πληροί τα κριτήρια που η ίδια έθεσε, σίγουρα έχει έρθει η ώρα να κρούσουμε τον κώδωνα του κινδύνου.

Όπως συμπεραίνει ο ΛεΦανού: «Το απλό μέτρο του να κλείσουν τα περισσότερα πανεπιστημιακά τμήματα επιδημιολογίας, θα μπορούσε να εξαλείψει αυτή την αστείρευτη πηγή τρομολαγνείας ενώ ταυτόχρονα θα απελευθέρωνε κονδύλια για σοβαρή έρευνα» (3)

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

(1) Για μια εξαίρετη εξιστόρηση της ιστορίας της σύγχρονης επιδημιολογίας βλ. James LeFanu, The Rise and Fall of Modern Medicine, Little Brown 1999, σελ46-59.

(2) James LeFanu, The Rise and Fall of Modern Medicine, Little Brown 1999, σελ 59

(3) James LeFanu, The Rise and Fall of Modern Medicine, Little Brown 1999, σελ 404