«Στάλκερ»: Μια κινηματογραφική προφητεία του Τσέρνομπιλ

Το «Στάλκερ» (Сталкер) είναι μια παλιά ταινία του Ρώσου σκηνοθέτη Αντρέι Ταρκόφσκι (1932-1986), η οποία προβλήθηκε το Μάιο του 1979. Παρότι βασίζεται στη νουβέλα επιστημονικής φαντασίας «Πικνίκ στην Άκρη του Δρόμου» των αδελφών Στρουγκάτσκι, δεν είναι ακριβώς ε.φ. Είναι ποιητικός κινηματογράφος. Αποτελεί μια παράξενη και εικαστικά σαγηνευτική περιπλάνηση, προς αναζήτηση ενός βαθύτερου αισθητικού (και άλλου) νοήματος.

Συχνά, τα πραγματικά αξιόλογα έργα τέχνης, όχι μόνο έχουν πολλαπλές αναγνώσεις, αλλά αποτελούν και «παράξενους ελκυστές», κόμβους στους οποίους αναιρείται η αιτιότητα και ο γραμμικός χρόνος. Κοντολογίς, αποτελούν σημαντικά εργαλεία για τη συγχρομυστικιστική ανάλυση της Συναινετικής Πραγματικότητας.


Το «Στάλκερ» έχει μια περίεργη συνήχηση με το πυρηνικό ατύχημα στο Τσέρνομπιλ (1986). Αλλά προτού αρχίσουμε να εξετάζουμε τα νήματα νοήματος που ενώνουν αυτά τα δυο φαινομενικά ετερόκλητα πράγματα, ας δούμε λίγο την υπόθεση της ταινίας.


Σε έναν απροσδιόριστο τόπο και εποχή, σε μια περιοχή που ονομάζεται «Ζώνη» συνέβη κάτι το ανεξήγητο. Ίσως προσεδαφίστηκαν εξωγήινοι και μετά έφυγαν, ίσως έπεσε μετεωρίτης, ή ίσως συνέβη κάτι άλλο περίεργο. Οι αρχές έχουν περιφράξει την περιοχή και την φρουρούν για να μην την πλησιάσει κανένας. Κάποιοι όμως λένε ότι στην

περιοχή αυτή υπάρχει μια δύναμη που εκπληρώνει τις επιθυμίες των ανθρώπων. Η περιπλάνηση στη Ζώνη είναι άκρως επικίνδυνη. Κανείς δεν μπορεί να πλησιάσει. Μόνο μερικοί άνθρωποι που αποκαλούνται «Στάλκερ» ξέρουν το δρόμο που οδηγεί στο κέντρο της Ζώνης.


Ένας «Στάλκερ» παίρνει μαζί του έναν Συγγραφέα και έναν Επιστήμονα, που τον ναυλώνουν για να τους οδηγήσει. Οι τρεις ταξιδιώτες έχουν διαφορετικά κίνητρα. Ο Συγγραφέας ελπίζει να ξαναβρεί την χαμένη του έμπνευση. Ο Στάλκερ θέλει να επιστρέψει στον τόπο που κάποτε είχε πεθάνει ένας παλιός συνοδοιπόρος του. Ο Επιστήμονας έχει κρυφή ατζέντα: θέλει να μπει στην Ζώνη για να την καταστρέψει, επειδή πιστεύει ότι κάποιοι μπορεί να κάνουν κατάχρηση της δύναμής της και να βλάψουν την ανθρωπότητα.

Η Ζώνη είναι ένας τόπος αλλόκοτος, που αλλάζει συνεχώς μορφή. Τελικά οι τρεις ταξιδιώτες φτάνουν στον προορισμό τους, στο κέντρο της Ζώνης, αλλά ανακαλύπτουν ότι δεν είναι έτοιμοι να αποδεχτούν και να εξωτερικεύσουν τις βαθύτερες επιθυμίες τους.

Η ταινία σημαδεύτηκε από απανωτές αναποδιές και ατυχίες και ουσιαστικά έγινε εφικτό να γυριστεί και να ολοκληρωθεί σχεδόν ως εκ θαύματος. Το «Στάλκερ» ήταν η πιο βασανιστική και προβληματική δημιουργία στην καριέρα του Ταρκόφσκι. Ειπώθηκε μέχρι και ότι αυτό συντέλεσε στον πρόωρο θάνατο του σκηνοθέτη. Αρχικά αποφασίστηκε ότι τα εξωτερικά γυρίσματα θα γίνονταν σε μια περιοχή στο Τατζικιστάν (τότε Σοβιετική Ένωση), αλλά ένας τρομερός σεισμός κατέστησε το γύρισμα αδύνατο. Κατόπιν άρχισε έρευνα στο Ουζμπεκιστάν, το Τουρκμενιστάν, το Αζερμπαϊτζάν, τη Γεωργία, την Ουκρανία και την Κριμαία (όλα τους Σοβιετική Ένωση τότε), αλλά απέβη άκαρπη. Τελικά ο Ταρκόφσκι ανακάλυψε κατάλληλα σημεία στην (τότε σοβιετική) Εσθονία: ένα παλιό διαλυτήριο πλοίων, ένα ετοιμόρροπο υδροηλεκτρικό σταθμό, ένα εγκαταλειμμένο διυλιστήριο και άλλα σκηνικά μεταβιομηχανικής παρακμής γύρω από την πρωτεύουσα Τάλινν.


Τα εξωτερικά γυρίσματα στην Εσθονία έγιναν την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1977. Ο Ταρκόφσκι και ο κινηματογραφιστής του, Γκεόργκι Ρέρμπεργκ, χρησιμοποίησαν το νέο και αρκετά δυσεύρετο (στην ΕΣΣΔ) φιλμ Kodak 5247. Μετά τα γυρίσματα, το φιλμ εστάλη στη Μόσχα για εμφάνιση. Όμως το εμφανισμένο φιλμ ήταν άχρηστο: από κάποια (τυπικά σοβιετική) αβλεψία, είχε εκτυπωθεί σε μια απόχρωση του βαθέος πράσινου. Μήνες δουλειάς είχαν πάει στράφι. Ο Ταρκόφσκι υποψιάστηκε σαμποτάζ –κι ίσως να είχε δίκιο, επειδή είχε κατά καιρούς πολλές συγκρούσεις με το σοβιετικό καθεστώς για τα δημιουργήματά του.


Ο Ρέρμπεργκ έφυγε εξοργισμένος και δεν ξαναγύρισε ποτέ. Ο Ταρκόφσκι δίσταζε να συνεχίσει. Μια ελαφριά καρδιακή προσβολή που υπέστη τον Απρίλιο του 1978 ενίσχυσε

τους φόβους του ότι η ταινία ήταν «καταραμένη». Υπόψιν ότι ο μεγάλος Ρώσος σκηνοθέτης ήταν θρήσκος, πίστευε στα θαύματα, πίστευε στην ύπαρξη των εξωγήινων και των ΑΤΙΑ –μάλιστα ισχυριζόταν ότι είχε δει ένα κοντά στο σπίτι του στο Μιάσνοε. Ήξερε απέξω τα Ευαγγέλια του Ματθαίου και του Λουκά. Όταν είδε το περίφημο φιλμ στο οποίο η ψυχίστρια Νίνελ Κουλάγκινα μετακινούσε αντικείμενα με τη δύναμη της σκέψης, ενθουσιάστηκε. Στην τελευταία σκηνή του «Στάλκερ» η μικρή κόρη του πρωταγωνιστή, μετακινεί τρία ποτήρια με ψυχοκίνηση.

Τα γυρίσματα ξεκίνησαν πάλι στο Τάλινν τον Ιούνιο του 1978 με κινηματογραφιστή τον Αλεξάντρ Κνιαζίνσκι. Όμως μια τελείως απρόσμενη καλοκαιρινή… χιονοθύελλα έφερε πάλι καθυστερήσεις. Ηθοποιοί και τεχνικοί έπλητταν στο άθλιο ξενοδοχείο που διέμεναν με αποτέλεσμα επικά μεθύσια και διαπληκτισμούς. Κάποιοι έφτασαν να πίνουν μέχρι και φτηνή κολώνια ανακατεμένη με ζάχαρη. Έξαλλος ο Ταρκόφσκι έδιωξε με τις κλοτσιές αρκετά μέλη του συνεργείου, συμπεριλαμβανομένου του καλλιτεχνικού διευθυντή.


Μετά από πολλές περιπέτειες τα γυρίσματα τελείωσαν, η ταινία ολοκληρώθηκε και προβλήθηκε για πρώτη φορά στη Σοβιετική Ένωση στις 25 Μαΐου 1979 και στο Φεστιβάλ Καννών την επόμενη χρονιά. Έκτοτε θεωρείται πολύ σημαντικό καλλιτεχνικό δημιούργημα. Ο Ταρκόφσκι θα γύριζε ακόμα δυο ταινίες. Τη «Νοσταλγία» και τη «Θυσία». Αλλά στα γυρίσματα της δεύτερης ήταν ήδη άρρωστος με καρκίνο των πνευμόνων. Πέθανε στις 28 Δεκεμβρίου 1986, σε ηλικία μόλις 54 ετών.


Κι εδώ αρχίζουν κάποια περίεργα νήματα.


Στο «Στάλκερ», μια από τις ερμηνείες που δίνονται για την γένεση της Ζώνης είναι η «κατάρρευση του 4ου καταφύγιου». Επτά χρόνια ακριβώς μετά την πρεμιέρα της ταινίας, ο Αντιδραστήρας νο 4 στο πυρηνικό εργοστάσιο του Τσέρνομπιλ στην Ουκρανία εξερράγη με τα γνωστά ολέθρια αποτελέσματα. Η πυρηνική καταστροφή δημιούργησε μια κυκλική Ζώνη αποκλεισμού, διαμέτρου 30 χλμ στην οποία η είσοδος απαγορευόταν αυστηρά (και σήμερα γίνεται με αυστηρούς ελέγχους και κανόνες μετακίνησης)

Στην ταινία, ο Επιστήμονας έχει κρυφό σχέδιο να καταστρέψει την καρδιά της Ζώνης με μια μίνι πυρηνική βόμβα που μεταφέρει στο σακίδιό του, ισχύος 20 κιλοτόνων. Τελικά μετανιώνει, την αποσυνδέει και πετάει τα κομμάτια της σε ένα πλημμυρισμένο δωμάτιο.

Έχοντας απολύσει τον καλλιτεχνικό διευθυντή του, ο ίδιος ο Ταρκόφσκι σχεδίασε τα περίπλοκα πανοράματα του ερημωμένου τοπίου της Ζώνης. Τα τοπία θυμίζουν έντονα μετα-αποκαλυπτικά σκηνικά από πυρηνική καταστροφή, ή κάτι ανάλογο. Σε ένα πλάνο διακρίνουμε καθαρά ένα φύλλο ημερολογίου που επιπλέει στο νερό, με το νούμερο «28» (ο μήνας είναι δυσδιάκριτος). Αυτή η μέρα ήταν η τελευταία ημέρα της ζωής του Ταρκόφσκι, αφού πέθανε στις 29 Δεκεμβρίου 1986.

Σε κάποιο άλλο πλάνο, διακρίνονται κάποια νομίσματα μέσα στο νερό. Πρόκειται για εσθονικά νομίσματα του 1936. Δηλαδή ακριβώς 50 χρόνια πριν το Τσέρνομπιλ (1986).

Η ραδιενέργεια στο Τσέρνομπιλ σκότωσε άμεσα μ